Cách đây không lâu mình được Gamma gửi tặng cuốn Giải Mã Đứa Trẻ “Cá Biệt” viết bởi tiến sĩ Ross W. Greene - một nhà tâm lý học và tác giả với vô cùng nhiều tựa sách giáo dục con trẻ tại gia đình và trường học mình vô cùng yêu thích. 
Thích tác giả là vậy, nhưng mình vẫn ngần ngừ tìm thời gian để đọc cuốn sách.

“Con mình cũng không cá biệt lắm” - mình nghĩ. “Có nên dành thời gian đọc không nhỉ?” - mình tự hỏi

Cầm điện thoại, mình quyết định search nhanh về cuốn sách, và rất ngạc nhiên khi biết tên tiếng Anh nguyên bản của cuốn này lại là “Lost At School” - Lạc Ở Trường Học. Cái tên này làm mình dừng lại.

Hơn 16 năm đèn sách, chắc chắn chúng ta có hơn 1 lần cảm thấy lạc lõng ở trường học. Chẳng muốn tới lớp. Thi cử áp lực. Thầy cô không hiểu mình. Bạn bè cũng không thật sự thân. Đi học làm gì không biết?
Cuốn sách thu hút mình ngay từ những trang đầu tiên, với một góc nhìn thách thức lầm tưởng của đám đông, khi khẳng định rằng cách trường lớp kỷ luật truyền thống, đã hết thời rồi, không còn hiệu quả nữa. Con trẻ ngày nay, đặc biệt là những em bé bị nghĩ là thiếu tôn trọng, mất kiểm soát, hết cách chữa, lại chính là nạn nhân đang phải liên tục hứng chịu những cách can thiệp thiếu hiệu quả và mang tính trừng phạt nhiều nhất. Học được gì sẽ đem điều đó đi áp dụng lại. Trừng phạt để dạy trừng phạt. Xả giận để dạy xả giận.  Bạo lực để dạy bạo lực. Riết rồi thành một vòng luẩn quẩn. Con trẻ không thoát ra được. Và cha mẹ, người giáo dục, cũng cảm thấy bất lực.

Nhiều năm làm trong NGO, mình được chạm vào những cuộc đời tương tự như vậy. Họ thiếu đủ thứ. Thiếu công cụ để làm việc. Thiếu kỹ năng giao tiếp để khiến người khác lắng nghe. Thiếu giấy tờ cơ bản để bắt đầu một cuộc sống bình thường. Và thiếu cả sự bao dung từ những người gần gũi với họ nhất. Cái nghèo không chỉ dừng ở vật chất, mà còn ở niềm tin, hy vọng, động lực. Một cách vô hình, cuộc đời trói họ trong những quyết định vụn vặt mỗi ngày.

Câu chuyện này lại khiến mình nhớ tới lần con gái rơi vào tình huống bị bắt nạt lần đầu tiên tại trường tiểu học. Khi được hỏi ra và trò chuyện sâu hơn, nhà mình mới ngỡ ngàng đó là cách người bạn kia đã từng bị ai đó khác bắt nạt y như vậy. Thậm chí điều này còn phổ biến trong trường tới mức, nó được truyền tai trong giới phụ huynh học sinh như một “trò chơi” mang nét văn hoá phân cấp, phân tầng ở trường nữa. Ai mạnh hơn là thắng, có lẽ đó là bài học của trò chơi này người lớn muốn con cái học được?

Chỉ 1 tháng trở lại đây thôi, MXH liên tục sôi động với các drama nhìn chung cũng rất tương tự.
- Tổng tài ra lệnh cho đàn em giải quyết vấn đề bằng nắm đấm.
- Hàng chục ngàn bố mẹ chia sẻ bài viết viral ủng hộ việc xử con bằng đòn roi.
- Và học trò giật tóc đánh đấm cô giáo ngay trong lớp

Giải Mã Những Vòng Tròn Bạo Lực Và Sức Mạnh Của Sự Thấu Cảm
- Chỉ 1 tháng trở lại đây thôi, MXH liên tục sôi động với các drama nhìn chung cũng rất tương tự.
- Tổng tài ra lệnh cho đàn em giải quyết vấn đề bằng nắm đấm.
- Hàng chục ngàn bố mẹ chia sẻ bài viết viral ủng hộ việc xử con bằng đòn roi.
- Và học trò giật tóc, đánh đấm cô giáo ngay trên bục giảng.

Nhìn vào những mảnh ghép rời rạc ấy, ta dễ dàng kết luận: đây là thời điểm của bạo lực, của sự xuống cấp đạo đức. Nhưng lùi lại một bước, ta sẽ thấy một bức tranh rộng và nhói lòng hơn: đây là thế hệ đang lặp lại những gì chúng được dạy, dù bài học ấy đến từ hành động trực tiếp hay từ những gì chúng hấp thụ hàng ngày trên mạng xã hội.

Mỗi đứa trẻ sinh ra không phải là một trang giấy trắng, mà là một miếng bọt biển. Chúng hút vào mình mọi thứ từ môi trường xung quanh: ngôn ngữ, cảm xúc, và đặc biệt là các chiến lược giải quyết vấn đề. Khi một đứa trẻ thấy người lớn dùng quyền lực và nắm đấm để khẳng định vị thế, chúng học được rằng đó là cách thức để có được sự tôn trọng. Khi chúng xem những video clip dằn mặt đầy bạo lực được lan truyền chóng mặt, chúng hiểu rằng đó là cách để trở nên nổi tiếng và được chú ý. Trong khi bố mẹ đang lao đi kiếm tiền và sống cuộc sống riêng, internet đang ngày qua ngày dạy chúng như vậy.

Giải pháp then chốt không nằm ở những hình phạt nặng nề hơn, mà nằm ở một thứ năng lực cốt lõi mà chúng ta đã bỏ quên: sự thấu cảm.

Thấu cảm trong giáo dục không đơn thuần là dạy trẻ biết nói "xin lỗi". Đó là một quá trình kiên nhẫn giúp trẻ:
- Hiểu được cảm xúc của chính mình: Gọi tên được sự tức giận, thất vọng, bất lực đang trào dâng trong lòng.
- Nhìn nhận cảm xúc của người khác: Đặt mình vào vị trí của bạn, của cô giáo, của người bị bắt nạt để cảm nhận nỗi đau đó.
- Phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề cùng có lợi (Collaborative & Proactive Solutions - CPS): Như Tiến sĩ Greene đề cập, thay vì áp đặt "con phải làm thế này", hãy ngồi lại cùng con và hỏi: "Có chuyện gì xảy ra vậy? Theo con, chúng ta có thể giải quyết nó như thế nào để cả hai bên đều cảm thấy ổn?".

Vậy, với tư cách cá nhân, chúng ta có thể làm gì để nuôi dưỡng văn hóa thấu cảm này, không chỉ trong gia đình mà còn trong cả cộng đồng?
1. Bắt đầu từ chính chúng ta: Hãy tự vấn bản thân mỗi ngày: "Mình đã giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại hay bằng quyền lực? Mình có đang lắng nghe để thấu hiểu, hay chỉ lắng nghe để phản bác?". Trẻ con không nghe lời ta nói, chúng bắt chước những gì ta làm.
2. Lên tiếng chọn lọc: Trước một bài viết cổ xúy đòn roi, thay vì im lặng hoặc chia sẻ theo trào lưu, hãy dũng cảm chia sẻ một góc nhìn nhân văn hơn, một bài viết về phương pháp kỷ luật tích cực. Mỗi bình luận mang tính xây dựng là một hạt giống tốt được gieo xuống.
3. Làm bạn với sự "lạc lõng" của con: Khi con nói "con chán học", "con ghét đi học", đừng vội phán xét. Hãy hỏi: "Điều gì ở trường khiến con thấy khó chịu? Kể cho bố/mẹ nghe đi?". Hãy cho con thấy chúng ta là bến đỗ an toàn, nơi chúng không bao giờ phải cảm thấy "lạc" một mình.

Một hành động bạo lực, dù nhỏ, chưa bao giờ là khởi nguồn đơn lẻ. Nó là đỉnh của một tảng băng bị chà đạp, tổn thương và thiếu vắng sự thấu hiểu từ gia đình, nhà trường và xã hội. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn ấy, chúng ta cần nhiều hơn một cuốn sách hay. 

Chúng ta cần một cuộc cách mạng về tư duy giáo dục, nơi mỗi người lớn chúng ta dám nhìn nhận lại chính mình, dám lắng nghe để thấu cảm, và kiên nhẫn đồng hành để không một đứa trẻ nào cảm thấy "lạc lõng" trên chính hành trình trưởng thành của chúng.

Tìm hiểu sách tại đây

- Độc giả Diep Ngoc Hoang -